Loading

Jagoda czy borówka?

Luty 2016

Jagoda czy borówka?

Któż z nas nie lubi smaku borówek? Nie pamięta go jako jednego z ulubionych z dzieciństwa? Gdy usta, język, zęby oraz dłonie granatowe od soku, były powodem do dumy z tego, że zjadło się ich najwięcej. Każdy z nas wie, że wpływają one na wzrok. Za to niewiele osób wie, że mają one o wiele więcej zdrowotnych zastosowań, i że pierogi z borówkami to nie jedyny sposób na wykorzystanie tych pysznych owoców.

 

1 (4 of 4)

 

Zarówno nazwa jagoda jak i borówka określają owoce tej samej rośliny przez botaników nazwanej borówką czarną (Vaccinium myrtillus). Co więcej, w różnych regionach Polski znana jest ona także pod takimi nazwami jak: czarna jagoda, ciemna jagoda, leśna jagoda, modra jagoda, czernica oraz czernina. Borówka czarna to krzewinka szeroko rozprzestrzeniona w obszarach klimatu umiarkowanego i arktycznego, czyli na terenie Azji, Europy i w Ameryce Północnej. W naszym kraju jest pospolita zarówno na nizinach jak i w górach. W Tatrach borówczyska porastają tereny sięgające od ich podnóża ponad górną granicę lasów. Borówki lubią glebę lekko wilgotną, o kwaśnym odczynie. Chętnie rosną w lasach iglastych ale także w dąbrowach, buczynach i na wrzosowiskach.

 

1 (3 of 4)

 

Borówka czarna osiąga od 15 do 60 cm wysokości. Jej zielone gałązki są kanciaste i gęsto rozgałęzione. To na nich na krótkich ogonkach skrętolegle wyrastają listki, które z wierzchu są ciemnozielone i błyszczące, a od spodu jaśniejsze i jakby matowe. Listki borówki czarnej mają charakterystycznie piłkowany brzeg w przeciwieństwie do borówki brusznicy (Vaccinium vitis-idaea), u której są one gładkie. Ich kształt można określić jako jajowaty. Listki pojawiają się wiosną, późnym latem zaczynają się przebarwiać, a pod koniec jesieni całkowicie opadają. Warto wiedzieć, że borówka czarna zaliczana jest do tzw. chameofitów (= chamefitów), czyli roślin, których pączki umożliwiające się odtworzenie w następnym sezonie wegetacyjnym znajdują się ponad ziemią. Dzięki temu zimą przykryte warstwą śniegu chronione są przed niskimi temperaturami. Pojedyncze kwiaty wyrastają od kwietnia do czerwca na ok. 5 mm szypułkach w kątach liści. Kształtem przypominają okrągłe banieczki lub beczułki o jasnoróżowym i jednocześnie delikatnie zielonkawym kolorze. Korona jest cztero- lub pięciokrotnie wrębna. Wewnątrz kwiatu znajduje się słupek otoczony dziesięcioma pręcikami. Jest on zapylany przez owady dzięki czemu już pod koniec lipca i w sierpniu możemy się delektować pysznymi i zdrowymi owocami o niebiesko-granatowym kolorze i charakterystycznym woskowym nalocie. Owoce te nazywane są w botanice jagodami. Zgodnie z definicją ze Słownika Botanicznego Państwa Szweykowskich: „jagoda to pojedynczy owoc, mięsisty, o całej owocni soczystej, w której zewnętrzną część stanowi skórka, a pozostała część owocni, przegrody i łożysko są zbudowane z miękiszu”.

Borówka czarna jest ponoć jednym z najstarszych lekarstw w Północnej Europie stosowanym od ponad tysiąca lat. W polskiej ludowej medycynie już od średniowiecza wykorzystywane są nie tylko owoce borówki czarnej ale także jej liście. Aby zawierały jak najwięcej korzystnych dla nas substancji liście należy zbierać bardzo delikatni jeszcze zanim krzewinka zakwitnie. Ważne jest aby wiedzieć, że jeśli się je uszkodzi to podczas suszenia staną się nieatrakcyjnie brązowe. Jednakże co gorsze, poprzez uszkodzone miejsca możemy utracić cenne dla nas substancje. Liście najlepiej suszyć w cieniu w temperaturze nie przekraczającej 40oC. Owoce również zbiera się ręcznie i spożywa surowe, suszone, mrożone lub w postaci przetworów. Podczas suszenia należy pamiętać, że temperatura powinna mieć 45oC, a owoce należy systematycznie mieszać.

 

1 (1 of 4)

 

Jak podaje dr. Różański liście w swoim składzie chemicznym zawierają: glikozydy flawonowe i fenolowe, antocyjany, glikony, kwas ursolowy, beta-amyryna, kwas oleanolowy, kwas chinowy oraz olejnki eteryczne i biopierwiastki tj. chrom, mangan, magnez, potas. W owocach znajdziemy natomiast liczne kwasy: bursztynowy, jabłkowy, cytrynowy, kawowy, chlorogenowy, p-kumarowy, o-kumarowy, m-kumarowy, gallowy, ferulowy, syringowy, protokatechowy, wanilinowy i p-hydroksybenzoesowy. Ponadto, glikozyd fenolowy pochodny kwasu galusowego (myrtylina i neomyrtylina), kwercytrynę, izokwercytrynę, astragalinę, hiperozyd, związki flawanu z katechiną i epikatechiną. A także alkaloidy chinolizydynowe (myrtin i epimyrtin) oraz pterostylbeny. Zarówno w liściach jak i w owocach są także garbniki, hydrochinon oraz arbutyna.

Omawianie zastosowania borówki czarnej najlepiej rozpocząć od jej wpływu na wzrok. Jak wykazują badania systematyczne spożywanie wyciągów z owoców hamuje zmętnienie rogówki. Wciąż prowadzone są także badania nad leczniczym wpływem spożywania wyciągów z jagód u chorych na jaskrę oraz na zwiększenie pola widzenia u osób krótkowzrocznych. Liczne badania potwierdziły, że systematyczne jedzenie owoców borówki czarnej wpływa na polepszenie ostrości widzenia po zmroku. Ma to bezpośredni związek z mirtyliną, która wpływa korzystnie na naczynia włosowate oczu i przyspiesza regenerację tzw. purpury wzrokowej. Znane i naukowo potwierdzone jest także stosowanie świeżych owoców borówki w problemach z zaparciami. Natomiast wysuszone owoce są znanym lekiem leczącym biegunkę. Szczególnie polecane są one dzieciom, którym nie tylko smakują, ale także nie szkodzą. Działanie przeciwbiegunkowe ma także kompot, sok, nalewka oraz wino z jagód. Ponadto, wysuszone owoce mają działanie antyseptyczne i przeciwgorączkowe. Dawniej, podobnie jak nalewkę z orzechów włoskich, suszone borówki stosowano również jako środek odrobaczywiający układ pokarmowy (głównie w przypadku glistnicy i owsicy). Podawano ją również osobom skarżącym się na problemy z wątrobą oraz w celu pozbycia się kamieni z dróg moczowych. Stosowano także napary z suszonych owoców, które miały właściwości uspokajające i przeciwbólowe. Natomiast syropami leczono zapalenia górnych dróg oddechowych, a w szczególności kaszel. Przetwory z owoców borówki (soki, kompoty, dżemy), o czym niewiele osób wie, są dobrym sposobem na walkę z zapaleniami jamy ustnej i gardła. Ze względu na garbniki, kwasy organiczne i glikokininy wyciągami z jagód wspomaga się leczenie cukrzycy i miażdżycy. Warto wiedzieć, że zarówno w liściach jak i owocach czarnych jagód występuje wakcynina, która nazywana jest roślinną insuliną. Ponieważ borówki mają stosunkowo dużą zawartość żelaza zalecane są osobom cierpiącym na anemie. Wysoka zawartość antocyjanin, czyli naturalnych barwników, w owocach wpływa na fakt, że są cenione w leczeniu żylaków, hemoroidów i kruchych naczyń krwionośnych. Antocyjaniny mają także znaczenie w walce z nadcisnieniem. Liście borówki stosuje się w leczeniu stanów zapalnych pęcherza, problemów z przewodem pokarmowym i nieżytem żołądka. Ponadto, garbniki wchodzące w skład liści i owoców neutralizują toksyny i blokują ich wchłanianie przez błony śluzowe.

 

_MG_8788

 

Również w kosmetologii wykorzystywane są wyciągi z borówki czarnej. Dodaje się je przede wszystkim do kremów, balsamów, toników i maseczek. Suchego ekstraktu z owoców powinno się, w zależności od rodzaju kosmetyku, znajdować w nim od 5% (np. serum) do aż 50% (np. maseczka). Kosmetyki takie wzmacniają włosowate naczynia krwionośne, są naturalnym filtrem UV, ujędrniają zwiotczałą skórę oraz rozjaśniają ją i nawilżają. Powinny je stosować również osoby z cerą trądzikową gdyż przyspieszją gojenie ran i leczą stany zapalne. Mają także działanie antybakteryjne oraz odtruwające. Przygotowując samemu naturalne kosmetyki warto pamiętać, że ekstrakt z borówki mocno barwi skórę!

Na koniec warto przypomnieć o pewnym święcie związanym z borówkami, które doskonale znane jest naszym babkom, a przez nas zupełnie już zapomniane. Tradycyjnie 2 lipca obchodzone jest bowiem święto Matki Boskiej Jagodnej. Chcąc zapewnić sobie szczęśliwe macierzyństwo oraz siłę, zdrowie i odporność swojemu potomstwu w tym dniu kobietom nie wolno było ani zrywać ani jeść borówek oraz innych owoców leśnych (np. poziomek, malin). Związane jest to z opowieścią o Maryi, która będąc w ciąży szła przez las i pustkowie na spotkanie z Elżbietą jedząc jedynie znalezione borówki. Brzemienne kobiety wierzyły więc, że jeśli tego dnia nie będą odbierały Najświętszej Pannie jedynego jej jedzenia to wpłynie to nie tylko na ich stan ale także ich dzieci. Do ciekawostek zaliczyć można także fakt, że we Francji 18 października jest oficjalnie Dniem Borówki, a w kraju tym borówka symbolizuje samotność.

 

Artykuł ten został opublikowany w magazynie Tatry

okladka_51mniejsza2-500x500