Loading

Roślina archanioła, czyli europejski żeń-szeń

Luty 2016

Roślina archanioła, czyli europejski żeń-szeń

Ponoć lecznicze właściwości arcydzięgla litwora objawił sam archanioł Rafał – według podań francuskich, lub archanioł Gabriel – zgodnie z podaniami niemieckimi. W średniowieczu wierzono, że roślina ta ochrania przed działaniem trucizn, wszelakimi plagami oraz odpędza siły diabelskie. Co więcej sądzono iż, dodaje energii i wpływała na długość życia. Za ciekawostkę można uznać fakt, że uważano iż można nią neutralizować ugryzienia wściekłych psów. W tamtych czasach nazywana była „herba angelica”. Z połączenia tych faktów wywodzi się łacińska nazwa tego gatunku, czyli Angelica archangelica (angelica = anioł, archangelos = archanioł). Oczywiście oprócz nazwy botanicznej gatunek ten funkcjonuje pod wieloma nazwami ludowymi tj.: angelika, dzięgiel lekarski, dzięgiel wielki, dzięgiel szerokoliściowy, ciengiel, arcydzięgiel kartuzów, dzięgielnica, lubscza, lubszcza, gołębie pokrzywy, litwor, Ziele Ducha Świętego, anielskie ziele, archangielski korzeń, czy anielski korzeń.

Arcydzięgiel litwor w stanie dzikim rośnie w wilgotnym terenie górzystym Europy i Azji. Do Polski przywędrował ponoć ze Skandynawii.  W naszym kraju występują dwie odmiany tej rośliny. Na naturalnych siedliskach spotkać je można w Sudetach i Karpatach gdzie rośnie Angelica archangelica subsp. archangelica (syn. Archangelica officinalis) oraz w pasie wybrzeża i w dolinach rzek gdzie występuje A. archangelica subsp. litoralis (syn. Archangelica litoralis). W Tatrach litwor występuje od regla górnego po piętro halne, choć najwięcej rośnie go w piętrze kosodrzewiny. To od niego pochodzą nazwy takich miejsc jak Dolina Litworowa (Litworowy Kocioł, Litworowy Upłaz, Litworowy Grzbiet, Litworowa Równia, Litworowy Próg), Litworowa Przełęcz Upłaziańska, Litworowa Przełęcz Białowodzka czy Litworowy Staw Gąsienicowy. Obecnie arcydzięgiel uprawiany jest w wielu krajach wśród, których prym wiedzie Francja, Holandia i Niemcy.

 

Arcydzięgiel litwor

 

W XIX wieku arcydzięgiel litwor okrzyknięto „Europejskim żeń-szeniem”. Jak potwierdzają współczesne badania nie było to bezpodstawne tym bardziej, że lecznicze właściwości ma absolutnie każda część tej rośliny zaczynając od korzeni, a na nasionach kończąc. Od niepamiętnych czasów arcydzięgiel wykorzystywany był przez ludy północy (np. Lapończyków) będąc jedną z nielicznych jadalnych w tamtych regionach roślin, która nie tylko stanowiła warzywną bazę potraw, ale także uzupełniała pokarm w wiele cennych i leczniczych składników. Warto wspomnieć chociażby o specyficznym serze, który wyrabiany był z mieszanki mleka reniferów oraz baldachów kwiatowych litwora. Z historycznych źródeł wiadomo, że zioło to na Starym Kontynencie uprawiane jest od X wieku. W średniowiecznej Europie mnisi propagowali dwa specyfiki na bazie arcydzięgla: „melisową wodę karmelicką” najlepszą na zaburzenia układu pokarmowego i nerwice oraz balsam komandorski, czyli tzw. teriak, którym leczono rany i owrzodzenia. W tamtych czasach każdego dnia rano żuto korzeń litworu wierząc, że zapewnia to długowieczność oraz niweluje z organizmu wszelakie trucizny i ochrania przed plagami chorób zakaźnych takich jak np. dżuma. Odwar z korzenia pito aby wyleczyć szkarlatynę, odrę, padaczkę i nieżyt dróg oddechowych.

 

Arcydzięgiel litwor

Oczywiście swoje lecznicze właściwości anielskie ziele zawdzięcza bogatemu składowi chemicznemu. Dzięki nowoczesnej technologii ustalono, że we wszystkich częściach rośliny występują olejki eteryczne. W korzeniu jest ich do 1,5%, w owocach do 2%, a w zielu około 0,15%. Głównym składnikiem tych olejków jest felandren (w owocach w formie α, a w korzeniu β) oraz terpeny (m.in. pinen, cymen, kamfen, limonen). To dzięki olejkom eterycznym, a dokładniej pentadekanolidzie o charakterze laktonu, roślina ta ma tak charakterystyczny korzenno-piżmowy zapach. Kolejne istotne substancje to związki kumarynowe takie jak umbeliferon, umbeliprenina, pragolaryna i ostenol oraz kwasy organiczne (angelikowy, bursztynowy, malonowy, fumarowy, kawowy, szczawiowy i cytrynowy). Z farmakologicznego punktu widzenia ważne są także występujące w litworze związki  furanokumarynowe (np. ksantotoksyna, ksantotoksol, angelicyna, imperatoryna, bergapten, oksypeucedanina, archangelikaina i apteryna). Ponadto, litwor zawiera w swoim składzie: flawonoidy (m.in. archangelenon), fitosterole i ich estry (β-sytosterol), trójterpeny, cukry proste, trójcukier umbeliferozę, tłuszcze, pektyny, taninę, sole mineralne (m.in. potas, cynk), witaminę C oraz witaminy z grupy B.

 

Arcydzięgiel litwor

 

Skład chemiczny materiału zielarskiego z arcydzięgla, jak i oczywiście innych ziół,  w dużej mierze zależy od stanowiska, na którym rosła roślina oraz od sposobu zbioru i jego późniejszego przechowywania. Podczas zbioru rośliny, a później także w trakcie jej stosowania warto pamiętać, że z powodu pochodnych fumarokumaryny (np. ksantotoksyny, ksantotoksolu, angelicyny) może ona powodować fotouczulenia. Związki te wpływają także na zwiększone wytwarzanie  w skórze melaniny. Lepiej więc uważać na bezpośredni kontakt ze słońcem. Najważniejszym surowcem zielarskim są korzenie choć wykorzystuje się także liście i ogonki liściowe, łodygi, kwiatostany i nasiona. Najwięcej leczniczych właściwości mają korzenie z jednorocznych roślin, które powinno się zbierać wczesną jesienią po wysiewie nasion. Korzenie należy oczyścić z ziemi, a następnie przeciąć wzdłuż i wysuszyć w temperaturze ok. 30-35oC. Pamiętajmy, że wyższa temperatura spowoduje ulotnienie się olejków eterycznych, a tym samym znaczne pogorszenie jakości naszych zapasów. Wysuszony materiał najlepiej jest przechowywać w szczelnie zamykanym pojemniku nieprzepuszczalnym dla światła postawionym w chłodnym miejscu. Jest to zabezpieczenie nie tylko przed szkodliwym promieniowaniem słonecznym, które niszczy wiele substancji chemicznych, ale także przed owadami chętnie zjadającymi tą roślinę. Liście i łodygi najlepiej zbierać w drugiej połowie maja zanim zaczną drewnieć, przed zakwitnięciem roślin. Najlepiej aby zbierać je z okazów dwuletnich z wysokości od 10cm nad ziemią wzwyż. Nie powinno się ich myć przed suszeniem. Aby nie straciły na wartości najlepiej powiesić je w ciemnym i przewiewnym miejscu i poczekać aż się wysuszą. Ponieważ nasiona bardzo szybko wysypują się z rozłupni (owocu) należy przed ich dojrzeniem zabezpieczyć je przed wypadnięciem na ziemię np. poprzez owinięcie owocostanu pergaminem. Zebrane nasiona jak i liście przechowuje się w papierowych torebkach w ciemnym i suchym miejscu. Zarówno z nasion, liści, jak i korzenia można przygotowywać także winne, octowe lub alkoholowe nalewki. Ponad to z łodyg i ogonków liściowych przygotowuje się konfitury oraz andżeliki, czyli kandyzowane słodycze.

 

Arcydzięgiel litwor

 

Opierając się na ludowym wykorzystaniu arcydzięgla naukowcy dowiedli, że na wiele schorzeń zioło to faktycznie działa leczniczo. Litwor najczęściej stosowany jest na różnego rodzaju problemy z układem pokarmowym. Odwar z korzenia pity na 20 minut przed posiłkiem wzmaga apetyt, a wypity po posiłku przyspiesza trawienie dzieje się tak z powodu wywołania zwiększonego wydzielania soku żołądkowego i śliny. Co więcej, zwiększa się także wytwarzanie pepsyny i pentagastryny, czyli żołądkowych enzymów trawiennych. Natomiast wypicie szklanki herbaty przygotowanej zaledwie z 5 nasion łagodzi niestrawność. Odwary z arcydzięgla łagodzą bóle brzucha spowodowane wzdęciami oraz leczą kolkę. Stosuje się go zarówno przy biegunkach jak i zaparciach. Leczniczo wpływa także na woreczek żółciowy. Jak wykazały badania żucie litworu wpływa leczniczo na zapalenia jamy ustnej i dziąseł. Systematyczne piecie odwaru z litwora powoduje zwiększenie wydzielania moczu łagodząc przy tym dolegliwości związane ze schorzeniami dróg moczowych i przyspieszając wydalanie szkodliwych produktów przemiany materii. Anielskie ziele wpływa korzystnie także na układ oddechowy. Powinno się go stosować do leczenia przeziębień, grypy, stanów zapalnych gardła oraz w zapaleniach oskrzeli gdyż działa rozgrzewająco, napotnie i wykrztuśnie. Spożywanie arcydzięgla pobudza wytwarzanie przez organizm interferonu dzięki czemu dużo szybciej zwalczane są różne infekcje wirusowe. Od dawna podawany jest także aby przyspieszyć przepływ krwi w obwodowych naczyniach krwionośnych jako pomoc osobom, które mają problem z krążeniem krwi przez co silniej odczuwają zimno w dłoniach i stopach. Picie odwarów z arcydzięgla wpływa na nas uspokajająco (porównywalnie do waleriany) i przeciwdepresyjnie. Leczenie arcydzięglem stosuje się także w stanach lękowych oraz szoku powypadkowym. Okazuje się także, że działają one wzmacniająco na organizm pomagając w walce ze zmęczeniem i osłabieniem. Doskonale koi bóle głowy nawet migrenowe.

 

Arcydzięgiel litwor

Jednakże arcydzięgiel litwor może być stosowany nie tylko wewnętrznie ale i zewnętrznie. W tym celu wykorzystuje się głównie olejek arcydzięglowy. Nacierając nim skórę można złagodzić nerwobóle, bóle reumatyczne oraz bóle mięśniowe. Olejek ten ma silne właściwości bakteriobójcze dlatego polecany jest osobom z problemami z trądzikiem. Wykazuje także mocne działanie grzybobójcze dlatego powinno się go stosować do leczenia różnego rodzaju grzybic skóry i paznokci. Przepisywany jest również w leczeniu np. świądu gdyż działa łagodząco na stany zapalne skóry. Ma on też działanie typowo aromaterapeutyczne wpływając na nasz organizm uspokajająco i nasennie. Za ciekawostkę uznać można fakt, że olejkiem z arcydzięgla skutecznie można walczyć z wszawicą. Arcydzięgiel stosowany jest także w kosmetologii i przemyśle perfumeryjnym. Woda z korzenia litworu stymuluje powstawanie akwaporyn, dzięki czemu poprawia transport wody w skórze. Przemywanie włosów wywarem z tej rośliny pomaga w pielęgnacji przetłuszczających się włosów oraz w walce z łupieżem.

 

2 (1 of 2)

 

Zachwycając się leczniczymi właściwościami litwora należy jednak pamiętać, że zioła tego nie wolno przedawkować, gdyż może to spowodować efekt całkowicie odmienny od tego, który byśmy chcieli uzyskać. Warto też wiedzieć, że nie wszyscy mogą sobie pozwolić na jego spożywanie. Szczególnie odradza się jedzenie arcydzięgla kobietom w ciąży gdyż może to doprowadzić do poronienia. Z powodu kumaryn, które wchodzą w jego skład litwor powoduje rozrzedzenie krwi co jest niebezpieczne dla osób o osłabionej krzepliwości. Z tych samych względów spożywania go powinny unikać kobiety w czasie menstruacji. Ponadto, nie powinny go stosować osoby z chorobą wrzodową, ostrym nieżytem żołądka lub jelit, zapaleniem wyrostka oraz przez diabetycy i osoby z podwyższonym ciśnieniem krwi. Pobudzając układ nerwowy może doprowadzić do insomni. Na koniec podkreślmy jeszcze raz, że nie wolno go używać gdy wiemy, że nasze ciało wystawione będzie na kontakt ze słońcem.

Z powodu swoich właściwości leczniczych gatunek ten w wielu miejscach został poważnie przetrzebiony. Dlatego też w naszym kraju od roku 1983 litwor objęty jest ścisłą ochroną gatunkową. Chcąc go posiadać we własnym ogródku najlepiej jest nabyć młody okaz ze sklepu ogrodniczego lub zakupić nasiona. Arcydzięgiel litwor może być także hodowany z nasion, które najlepiej wysiać na przełomie lipca i sierpnia. Przechłodzenie nasion (czyli stratyfikacja) jest niezbędne do rozpoczęcia procesu kiełkowania. Jeśli więc ktoś będzie chciał je wysiewać wiosną to wcześniej na około 5 tygodni powinien wsadzić nasiona do lodówki (temp. ok 4-5oC). Uprawa litwora nie sprawia problemów warto jednak pamiętać aby zapewnić mu stosunkowo żyzną i półprzepuszczalną glebę o lekko kwaśnym odczynie. Należy też wiedzieć, że litwor lubi wilgoć i bywa atakowany przez mszyce. Mając w ogrodzie własne okazy arcydzięgla litworu koniecznie trzeba przygotować z niego kilka specjałów. Pierwszym są oczywiście andżeliki, czyli kandyzowane łodyżki, drugim dżem z młodych ogonków liściowych, a trzecim nalewka. O tej ostatniej warto mówić w kontekście tradycyjnych produktów regionalnych bo na Podhalu od dziesięcioleci (jak nie dłużej) litworówka przyrządzana jest w domach, a jej receptura przekazywana jest z pokolenia na pokolenie. Pochwalmy się więc światu zdrowotnym, zielonym trunkiem, o wspaniałym smaku i aromacie.

 

Artykuł ten został opublikowany w kwartalniku Tatry

Arcydzięgiel litwor