Loading

Słoneczna rosa

Luty 2016

Słoneczna rosa

Niewiele jest w naszym kraju roślin tak fascynujących jak rośliny owadożerne. Najbardziej znane są rosiczki, których rośnie u nas trzy gatunki: okrągłolistna, długolistna i pośrednia. Ponadto, czasami wyróżniana jest także rosiczka owalna, która jest naturalnym mieszańcem rosiczki okrągłolistnej i długolistnej. Jak można się domyślić wszystkie nazwy gatunkowe pochodzą od kształtu liści. W Tatrach można spotkać jedynie dwa gatunki. Jednym z nich jest rosiczka długolistna (Drosera anglica dawniej D. longifolia), która znana jest zaledwie z jednego stanowiska na Polanie Biały Potok (915m n.p.m.). Warto podkreślić, że jest to najwyższe stanowisko tego gatunku w naszym kraju. Drugim gatunkiem znacznie powszechniejszym w Tatrach jest rosiczka okrągłolistna (Drosera rotundifolia), która rośnie na torfowiskach w reglu dolnym i górnym.

 

Rosiczka okrągłolistna

 

Rosiczka okrągłolistna ma piękną zwyczajową nazwę „rosa słoneczna”, która doskonale oddaje jej urok. Nawiązuje ona bezpośrednio do wyglądu zebranych w różyczkę liści. Z wierzchu i po brzegach posiadają one włoski gruczołowe wydzielające lepką i słodko pachnącą  przywabiającą substancję, do której przyklejają się owady. To właśnie w nich odbijają się promienie słoneczne nadając rosiczkom wygląd skąpanych w rosie. Liście dzięki zawartości barwników antocyjanowych mają czerwonawy kolor, który w oczach owadów zwiększają ich atrakcyjność. Po schwytaniu ofiary liście zamykają się (co trwa ok. 3 godzin). Jest to proces głównie mechaniczny wywoływany przez ruch próbującego uwolnić się owada. Bazalne części włosków wydłużają się co powoduje zaginanie się do środka liścia przez co w pewnym momencie insekt całkowicie oblepiony jest cieczą zawierającą kwas mrówkowy, który trawi zdobycz. Ponowne otwarcie liścia następuje dopiero po około dobie. Wówczas wiatr wywiewa niestrawione resztki. Dzięki takiej drapieżności rosiczki uzupełniają braki azotu, który jest im niezbędny do prawidłowego wzrostu. Rosiczki kwitną od lipca do sierpnia. Ich kwiaty są malutkie, pięciopłatkowe o białym kolorze. Zebrane są na szczycie łodyżki w pozorne grono. Po zapyleniu powstaje owoc, którym jest trzykomorowa torebka. To w niej znajdują się liczne 1,5 mm wielkości jasnobrązowe nasiona, które rozsiewane są przez wiatr. Aby przetrwać niesprzyjające zimowe warunki rosiczki tworzą hibernakulum złożone z silnie zwiniętych liści, tworzących zwarty pączek.

 

1 (2 of 8)

 

Dawniej ze względu na medyczne właściwości tej rośliny robiono z niej nalewki, zwane rosolisami. Wersja de luxe nazywana Quinta Essentia zawierała dodatkowo złoto i perły. Pita w niewielkich ilościach każdego dnia nie tylko leczyła wszelakie choroby, ale ponoć także sprawiała „że człowieka by najstarszego w takiey czerstwości ciała zachować może, iako we trzydzieści lat, y w tychże siłach. Tak, iż iako w Raiu ziemskim zawsze żyć może” (Simon Syrennius).

 

1 (7 of 8)

 

Rosiczki zawierają glikozydy naftochinonu (droseron, plumbagina, ramentaceon, ramenton, glukozyd hydroplumbaginy, 7-metylohydrojuglonu), cholinę oraz związki cyjanogenne dzięki czemu mają właściwości przeciwbólowe. Ponadto, w ich składzie chemicznym można wyróżnić także flawonoidy (kemferol, mirycetynę, kwercetynę, hiperozydynę), chinony, karotenoidy, kwasy roślinne (masłowy, cytrynowy, mrówkowy, galusowy, jabłkowy, propionowy) oraz żywice, taniny i kwas askorbinowy (witamina C). Tak bogaty skład chemiczny powoduje, że rosiczki do dzisiaj wykorzystywane są w leczeniu wielu chorób.

 

Rosiczka okrągłolistna

 

Płukanki z ziela rosiczki miały dawniej skutecznie uśmierzać ból zębów. Rosiczkowe napary stosowano jako lek przynoszący ulgę przy bólach oczu, głowy, żołądka, serca oraz w łagodzeniu bólów menstruacyjnych. Co więcej, napar z rosiczki ma działanie uspakajające, przeciwmiażdżycowe i słabo moczopędne. O tym, że wyciągi z korzenia rosiczek świetnie działają na kaszel pisał już w XII w. włoski lekarz Matthaeus Platearius. Oprócz tego korzystnie wpływa na procesy trawienne i przemianę materii. Napar wspomaga również leczenie astmy, zapalenia oskrzeli i kaszlu. Niekiedy pomaga w przypadku nieżytów żołądka i jelit oraz w chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy. W medycynie ludowej używano jej w formie maceratu jako leku na brodawki, haluksy i odciski co z dzisiejszej perspektywy wydaje się uzasadnione, bowiem w badaniach laboratoryjnych potwierdzono lecznicze działanie enzymów proteolitycznych. Aby sprawdzić ich istnienie w rosiczce wystarczy dodać trochę liści do mleka, które po chwili zacznie się zsiadać. Mówiąc o historycznym zastosowaniu rosiczek warto wspomnieć, że już w średniowieczu rosiczki były pożądanym zielem przeciw czarom i złym mocom. Ich magiczne zastosowanie podkreślał ks. Benedykt Chmielowski (1700-1763) autor „Nowych Aten”, czyli pierwszej polskiej encyklopedii powszechnej. W tamtych czasach sądzono także, że rosiczki są doskonałymi afrodyzjakami co jeszcze bardziej podkreślało ich moc. Być może również z tego powodu naparu z rosiczek używano do wzmocnienia serca. A co ciekawe stosowane były także w leczeniu oparzeń słonecznych. Współczesne badania prowadzone przez zespół D.H. Paper wykazały, że ekstrakty z rosiczki okrągłolistnej mają właściwości przeciwzapalne i przeciwskurczowe. Ponadto dowiedziono, że wchodzący w skład chemiczny wyciągów z rosiczki kwas elagowy ma działanie przeciwangiogenne co może mieć zastosowanie w hamowaniu rozwoju zmian nowotworowych. Ponoć można podjąć próby leczenia nią raka skóry stosując ją zewnętrznie, najlepiej w formie maceratów i soku ze świeżego ziela (H. Różański). Obecnie wiemy także, że wchodząca w skład chemiczny wyciągów z rosiczki plumbagina ma słabe właściwości przeciwkrwotoczne oraz silne działanie bakteriobójcze, w stosunku do gronkowców, paciorkowców, prątków i dwoinek, które wywołują choroby układu oddechowego. Z tego też powodu syropy z wyciągiem z tej rośliny faktycznie mają zastosowanie np. w przypadku leczenia uciążliwego kaszlu. Różański przy grypie i kaszlu poleca mieszać przetwory rosiczkowe z miodem, albo syropem cukrowym, sokiem malinowym, aroniowym, np. 1 część nalewki rosiczkowej – Tinctura Droserae 1:3 na 1 część miodu – 4-5 razy dzienni po 1 łyżeczce lub łyżce.

 

1 (8 of 8)

 

Ponieważ z roku na rok wiele torfowisk ulega osuszeniu liczba stanowisk rosiczek ciągle maleje. Gatunkową ochronę rosiczek wprowadzono w naszym kraju już w 1946 r i obowiązuje ona do dnia dzisiejszego. Obecnie wiele ze stanowisk rosiczek znajduje się na obszarach ostoi Natura 2000 dzięki czemu mają one dodatkową ochronę. Szczególną opieką i monitoringiem powinna być otoczona występująca w Tatrach rosiczka długolistna znajdująca się w Czerwonej Księdze Karpat Polskich ze statusem gatunku zagrożonego wymarciem. Chcąc poznać bliżej tak fascynujące rośliny pamiętajmy, że bez problemu zarówno nasze krajowe gatunki jak i wiele innych można kupić w sklepach ogrodniczych w związku z czym nie ma absolutnie żadnego wytłumaczenia na ich bezmyślne wykopywanie z naturalnych stanowisk.

 

Artykuł ten został opublikowany w kwartalniku Tatry

Rosiczka okrągłolistna